Một ghi chép của tôi qua quá trình quan sát và phân tích các cấu trúc tổ chức và các sự kiện trong đời sống xã hội. Ghi chép này có sự hỗ trợ của Gemini.
Sự hình thành của các cấu trúc hay tổ chức
Các cấu trúc hoặc tổ chức được hình thành từ một tập hợp các cá thể (phần tử) có chung các đặc tính hoặc hành vi nhất định. Độ bền vững của một cấu trúc phụ thuộc vào hai yếu tố chính: mối liên kết nội tại giữa các phần tử và các điều kiện khách quan từ môi trường tác động lên cấu trúc đó. Dưới áp lực của các yếu tố ngoại cảnh và sự vận động tự thân của từng phần tử, cấu trúc sẽ trải qua quá trình biến đổi. Quá trình này có thể dẫn đến sự tan rã hoặc tạo ra sự tiến hóa để hình thành một thực thể mới cao cấp hơn.
Để một cấu trúc mới được hình thành, có một yếu tố cốt lõi mang tính điều kiện cần: Tính thích nghi của phần tử và Quy mô số lượng đủ lớn để tạo ra tâm lý đám đông.
Tính thích nghi
Tính thích nghi trong các hệ thống đã được nghiên cứu trong lý thuyết Hệ thống thích nghi phức tạp (Complex Adaptive Systems – CAS) của John Holland. Ông là giáo sư tâm lý học và khoa học máy tính tại Đại học Michigan, người tiên phong trong việc nghiên cứu cách các thành phần đơn giản tương tác để tạo nên trật tự hệ thống. Holland khẳng định các cá thể không phải là thực thể thụ động; chúng chủ động quan sát môi trường và điều chỉnh hành vi để tương thích với các cá thể khác nhằm tối ưu hóa khả năng tồn tại. Đây chính là động lực tự thân thúc đẩy sự kết nối cấu trúc.
Vậy nếu một đám đông tập hợp những cá thể không có tính thích nghi thì liệu cấu trúc có thể hình thành hay không? Các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh rằng tính thích nghi là điều kiện tiên quyết. Thí nghiệm mô phỏng Sugarscape của Joshua Epstein và Robert Axtell cho thấy nếu các tác tử (agents) chỉ vận hành theo các quy tắc cố định mà không có khả năng thích ứng với vị trí và nguồn lực của các tác tử khác, hệ thống sẽ không bao giờ xuất hiện các hành vi xã hội hay kinh tế phức tạp. Hệ thống sẽ đứng im hoặc tan rã ngay khi môi trường có biến động nhỏ, do thiếu khả năng tự điều chỉnh để khớp nối với nhau.
Tâm lý đám đông
Sau khi đạt được điều kiện về tính thích nghi, yếu tố quan trọng thứ hai là sự xuất hiện của tâm lý đám đông khi số lượng phần tử đạt đến một ngưỡng nhất định. Gustave Le Bon nhà tâm lý học xã hội người Pháp, tác giả công trình “La Psychologie des foules” (1895). Le Bon lập luận rằng khi các cá thể thích nghi và tương tác ở mật độ cao, bản sắc cá nhân đơn lẻ sẽ bị hạn chế để nhường chỗ cho một “tâm hồn tập thể”.
Sự hình thành tâm lý đám đông tạo ra một áp lực ngược, buộc các phần tử phải hành động thống nhất nhằm đạt được những lợi ích mà một cá thể riêng lẻ không thể thực hiện được. Đây là trạng thái chuẩn bị về mặt bản chất để hệ thống bước vào giai đoạn khởi sinh (emergence).
Sự khởi sinh (The Emergence)
Khởi sinh là hiện tượng xuất hiện các tính chất hoặc hành vi mới ở một cấu trúc mà các phần tử cấu thành bên trong không có. Hiện tượng này có thể quan sát thấy từ cấp độ vật chất sơ khai cho đến các hệ thống xã hội phức tạp.
Sự hình thành của cấu trúc bắt nguồn từ hai điều kiện cần: Tính thích nghi chủ động và Tâm lý đám đông. Mỗi cá thể không thụ động mà luôn quan sát, điều chỉnh hành vi để tương thích với các cá thể khác nhằm tối ưu hóa sự tồn tại. Đây là động lực tự thân được John Holland mô tả trong lý thuyết hệ thống thích nghi phức tạp. Khi sự thích nghi đạt đến mật độ đủ lớn, bản sắc cá nhân đơn lẻ dần được tập hợp có cấu trúc. Đây là trạng thái chuyển hóa để hệ thống bước vào giai đoạn khởi sinh.
Về mặt triết học, Aristotle đã xác lập nguyên lý: “Toàn thể lớn hơn tổng các phần cộng lại”. Một cấu trúc khi ra đời sẽ mang theo những đặc tính mà George Henry Lewes gọi là tính khởi sinh, là những thuộc tính không phải hình thành bằng cách cộng dồn các phần riêng lẻ. Ví dụ, Natri và Clo đều là chất độc, nhưng khi kết hợp hóa học, chúng khởi sinh ra tính chất mặn và không độc. C.D. Broad sử dụng ví dụ này để minh chứng rằng các cấp độ cao hơn sở hữu những quy luật riêng biệt, không thể bị giải thích bằng cách chia nhỏ thành các yếu tố lý hóa sơ cấp.
Một ví dụ khác là vật chất sinh ra sự sống, và sự sống sinh ra ý thức. C. Lloyd Morgan đã chỉ ra lộ trình này qua các nấc thang từ nguyên tử đến cơ thể người. John Conway qua mô hình “Game of Life” cũng đã chứng minh rằng chỉ từ những quy luật tương tác cục bộ đơn giản của các hình vuông, một cấu trúc phức tạp vẫn có thể tự động hiện diện.
Một ví dụ rất đời thường khác là kính vạn hoa. Từ các mảnh giấy vụn đơn màu, sắp xếp một cách ngẫu nhiên vào trong một không gian phản chiếu của nhiều tấm gương, kết quả hình thành ra các hoa văn rực rỡ. Dưới góc nhìn chuyên ngành Công nghệ thông tin, sự khởi sinh có thể hiểu tương tự như tính đa hình (Polymorphism) trong ngôn ngữ lập trình hướng đối tượng.
Trong vật lý, Robert Laughlin (Giải Nobel 1998) khẳng định khởi sinh là bản chất của các lớp thực tại. Khi tính đối xứng bị phá vỡ ở những ngưỡng tới hạn (quá trình chuyển pha), các phần tử đơn lẻ tương tác để tạo nên những trạng thái tập thể mới. Các hiện tượng vĩ mô như sự đóng băng của nước hay tính siêu dẫn không được lập trình sẵn trong từng hạt mà là kết quả của sự tương tác tập thể khi điều kiện đạt tới ngưỡng nhất định.
Trong quá trình quan sát, tôi cũng nhận thấy các cấu trúc sau khi hình thành lại có một ảnh hưởng ngược lại các phần tử cấu thành. Donald Campbell và Roger Sperry gọi đó là “Nhân quả ngược” (Downward Causation). Các cấu trúc tác động ngược lại trên chính các cá thể cấu thành của mình. Một số ví dụ điển hình cho quá trình này là việc ghi lại thông tin tiến hóa trong gen DNA.
Sự tương tác ngược cũng hình thành nên các kết nối (bonds) giữa các phần tử. Trong trường hợp cấu trúc bị tan rã, các phần tử sau phân rã vẫn giữ lại những thông tin do cấu trúc tác động ngược và hình thành mối liên kết như thể là một thuộc tính mới có tính liên kết. Đây là điều kiện cần và khi điều kiện khách quan phù hợp hình thành điều kiện đủ, các phần tử riêng lẻ lại tái kết hợp trong một cấu trúc mới và bắt đầu một vòng khởi sinh mới. Mỗi cấu trúc sau khi khởi sinh thành công lại trở thành một đơn vị mới trong hệ thống lắp ráp đa tầng, tiếp tục thích nghi và kết nối để tạo nên những cấu trúc lớn hơn.